دربارهي معاونت فرهنگي داخلي
مهدي پورقربان
از اين شماره به اميد خدا قصد داريم كمي هم به جزئيات فعاليتهاي معاونتهاي مسافرت جهادي بپردازيم. در اين زمينه سعيمان بر اين است تا از نظرات افراد با تجربه و صاحبنظر در هر معاونت استفاده كنيم.
در اين هفته نوشتهي آقاي پورقربان (معاونت فرهنگي داخلي جهادي دلوار 84) را با اندكي تلخيص و ويرايش با هم خوانديم. اصل اين متن براي ثبت در گزارش داخلي مسافرت جهادي 84 نوشته شده است. اين گزارش هماكنون در دست تدوين است.
مقدمهاي در تحديد و تهديد خوانندگان احتمالي اين نوشتار!
آن چه در پي اين مقدمه ميآيد، ميبايست دستورالعمل نسبتاً جامعي در مورد ابعاد و اندازههاي كار فرهنگي در مسافرتهاي جهادي باشد. اما اينگونه نيست.
اين نوشته، صرفاً مجموعهي سعي و خطاهايي است كه در سالهاي اخير در حوزهي معاونت فرهنگي مسافرتهاي جهادي فارغالتحصيلان مفيد 1 انجام شده و پس از مسافرت جهادي دلوار به منظور رفع پارهاي از مشكلات و معضلات، تصميم به تدوين آن گرفتهايم.
اين تجربيات، وحي منزل نيست. كامل و خالي از اشكال هم نيست. در اينجا برادرانه از خوانندگان اين جزوه ميخواهيم كه به هيچ وجه خودشان را به دستهبنديها، تعاريف و جزئيات اشاره شده در اينجا محدود نكنند. چون در صورت ايجاد نگرشي بسته و غيرقابل انعطاف نسبت به محتواي اين جزوه، يقيناً صدمات جبرانناپذيري به روح و جسم معاونت فرهنگي در سالهاي آتي وارد خواهد شد. كار فرهنگي قاعده و فرمولبردار نيست و در هر لحظه و به فراخور شرايط زماني، مكاني و انساني، بايد تصميمات جديدي گرفت و فعاليتهاي جديدي تعريف كرد.
اميدواريم همتتان آن چنان بلند باشد كه حتي تهمايههاي اين گزارش، تأثيري در تعريف اسكلتبندي اصلي فعاليت شما نگذارد. چون اگر ريشه و بدنهي كارتان اينچنين بود، شاخ و برگ و ثمرات آن نيز لاجرم اينچنين خواهد بود.
در ذكر دلايل اثباتي وجود معاونت فرهنگي (اعليالله شأنها و قدرها)
با نگاهي گذرا به تاريخچهي پر فراز و نشيب مسافرتهاي جهادي مفيد و فارغالتحصيلان آن، درمييابيم كه بعد از «محروميتزدايي و عدالتخواهي»، همواره دومين ركن ركين برگزاري اين مسافرتها «ايجاد فرصت خلوت، خودسازي و تحصيل معرفت عملي» بودهاست. البته اين مسئلهي دوم، به نوعي تأثير ذاتي همان فعاليت اول است و نفس حضور مسافرين جهادي در منطقهاي محروم و به دور از اشتغالات و ابتلائات زندگي روزمرهي شهري، با وجود زمينهي مذهبي و توجهات خاص، در نهايت به اين نتيجه منجر خواهد شد.
اما با گذشت زمان، دستاندركاران مسافرت به اين نتيجه رسيدند كه ميتوان با برنامهريزي و انجام فعاليتهاي جانبي خاص، هم شكل و شمايل اين هدف دوم را منسجم كرد و هم خير و بهرهاي از اين حال و هواي دروني، به جمع بيروني مسافرت در منطقه منتقل نمود. در نتيجه به تدريج جايگاهي به نام معاونت فرهنگي شكل گرفت و دسته بندي و شرح فعاليتهاي اين معاونت توسط فعالين در همين بخش مشخص شد.
در ابتدا برگزاري مراسمهاي شبانه و انديشيدن تدابيري براي پر كردن اوقات فرغات شركتكنندگان در اردو مورد توجه قرار ميگيرد و سپس با منسجم شدن فعاليتهاي داخلي، انجام فعاليتهاي فرهنگي در طول روز و حتي به صورت گروهي مستقل و جداگانه، موازي با فعاليتهاي عمراني، تعريف ميشود.
در چند سال گذشته حدود وظايف و اختيارات اين معاونت همچنان افزايش مييابد. تا آنجا كه تعداد نفرات و حجم فعاليتهاي دو حوزهي داخلي و خارجي مسافرت براي مسئولين فرهنگي ايجاد مشكل ميكند. در حين برگزاري مسافرت جهادي بم، نوروز 83، و بعد از آن، زمزمههايي مبني بر جداسازي دو قسمت داخلي و معاونت فرهنگي به گوش ميرسد و در نهايت با تشكيل كادر مسافرت جهادي دلوار، عملاً دو نفر براي پيگيري مستقل كار فرهنگي داخلي و خارجي معين ميشوند.
با نگاهي به وضعيت موجود و ارائهي تحليلي گذرا، به اين نتيجه ميرسيم كه سيستماتيك كردن فعاليت هاي فرهنگي به همراه فوايد فراوان، معايبي هم داشته است و اين محاسن و معايب در آخرين نسخه از اين تعريف سيستمي نيز مشاهده ميشود. اما پرداختن دقيقتر به اين مسئله را به بخش ديگري وا ميگذاريم.
دربارهي حوزهي فعاليتهاي فرهنگي داخلي مسافرت جهادي
اولين تجربهي استقلال فرهنگي داخلي از خارجي، نشان داد كه اين تعريف جديد، تا حد زيادي سطح توقعات مخاطبين اصلي اين بخش را بالا ميبرد. از سويي اين توجه خاص به فرهنگي داخلي، برخي از توقعات نابجا را توليد ميكند و همچنين انجام فعاليتهاي فرهنگي را، كه عليالاصول ميبايست در ميان جمع مسافرت تقسيم شود، به تعداد افرادي محدود و از پيش معين منحصر ميكند.
از سوي ديگر، توجه خاص به فرهنگي داخلي باعث تخصيص بودجه و نيروي انساني جداگانه ميشود و تا حد زيادي نظم و حجم فعاليتها را افزايش ميدهد.
اين مزايا و معايب در كنار يكديگر موقعيت جديدي ميسازند كه بايد براي استفاده از آن برنامهريزي دقيقي انجام شود.
با در نظر گرفتن فراز و نشيبهاي هر مسافرت و اتفاقات و حوادث پيشبيني نشده، همچنين سپري شدن زمان و ترس از روزمرگي و كسالت و فرسودگي جمع، موقعيت حساس فرهنگي داخلي ترسيم ميشود. فرهنگي داخلي مدام بايد در پي از بين بردن تبعات منفي عوامل ذكر شده و به وجود آوردن اثرات مثبت در جمع داخلي مسافرت باشد. حجم كارها زياد است و برنامهريزي دقيقي ميطلبد كه اولاً تضاد و تناقض نداشته باشد و ثانياً بتواند به صورت موازي و در كنار هم پيش برود.
توجه داشته باشيد كه ما ناگزير از انجام اين حجم بالاي فعاليت در فضاي داخلي مسافرت هستيم. پس برنامهريزي و اتخاذ تدابير مديريتي لازم و ضروري است.
اما در مديريت داخلي فضاي مسافرت دو روش عمده وجود دارد. (طبيعتاً شما مقدمهي بالا را از ياد نبرده ايد و خودتان به دنبال روش سوم خواهيد گشت!)
1- برنامهريزي و مديريت:
شما مسئول كليهي امور اجرايي هستيد. با نيازسنجيهايي كه از قبل انجام دادهايد و شناسايي فرصتها و تهديدها، در يك سيستم هزينه-فرصت تصميم گيري ميكنيد. دائماً با نفرا اجرايي سر و كله ميزنيد و وقتتان را به انجام كارها سپري ميكنيد.
2- محوريت و جريانسازي:
كليهي امور اجرايي تقسيم شده و هر كدام مسئول مستقيم دارد. در اين سيستم برنامهريزي و مديريت براي شما وقتگير نيست و بيشتر از آن كه به نحوهي اجراي برنامهها فكر كنيد، مسئول كنترل و جهتدهي كارها خواهيد بود.
انتخاب هر يك از اين دو سيستم به ويژگيهاي شخصي و به خصوص روابط عمومي شما بستگي دارد و هيچكس نميتواند به طور انحصاري از يك روش تبعيت كند. اما به عنوان جمعبندي ميتوان پيشنهاد داد كه به جاي اين كه در دام روش اول گير كنيد و سيستم تار عنكبوتي دردسر سازي شكيل دهيد و به جاي آن كه در آتش آرزو و حسرت روش قدرتمندانهي دوم بسوزيد، به فكر راه سوم باشيد كه تلفيقي از اين دو روش است. راه سوم را شما با توجه به تواناييهاي خود و شرايط زماني، مكاني و انساني انتخاب ميكنيد و يقيناً بهترين روش براي شما همان است.
وظايف، اهداف و سياستهاي كلي معاونت فرهنگي داخلي
اهداف و سياستگذاري كلي فرهنگي مسافرت توسط شورايي منتخب از طرف مجمع مسافرت جهادي فارغ التحصيلان تعيين ميشود. اين شورا در سال 84 از دو نماينده سيستم مسافرت، يك نفر از دوره جديد و چهار نفر به انتخاب مجمع تشكيل گرديده بود،كه حضور افراد داراي تجربه و بزرگتر در كنار افراد جوان و پر انرژي و انگيزه موجبات پختگي و قوام سياستهاي فرهنگي را تضمين مينمود. اين شورا سياستهاي كلي فرهنگي مسافرت را تدوين و به معاونت فرهنگي پيشنهاد ميدهند.
به طور كلي اهداف و وظايف موجود در فرهنگي داخلي را مي توان اينگونه برشمرد:
1- تقويت جنبه هاي فرهنگي جمع مسافرت:
مهمترين وظيفه معاونت فرهنگي داخلي تقويت مولفه هاي فرهنگي يك جمع جهادي است، در اين راستا كارهاي زيادي ميتوان تعريف و ارائه كرد، سامان دادن برنامه هاي هنري(پخش فيلم و ...)، مذهبي(برگزاري منسجم نمازهاي جماعت، و مراسم مذهبي نظير زيارت عاشورا و دعاي كميل و...)، ورزشي(مسابقات ورزشي) و ...از اين قبيل اند. هرگونه فعاليت ديگري هم كه از بار فرهنگي برخوردار باشد داراي اين اهميت ميباشد.
2- زمينه سازي براي استفاده بهينه از اوقات فراغت:
بديهي است كه تمام وقت مسافرين جهادي صرف بيل زدن نمي شود و بعد از ساعات كاري مدت زمان زيادي وجود دارد كه اگر به ازاي يك مسافرت مقدار آن را به نفر ساعت محاسبه كنيم سر به فلك مي كشد. هر كدام از بچه ها ممكن است روشي را براي پر كردن اين اوقات انتخاب كنند، از كتاب خواندن و صحبت با يكديگر گرفته تا بازي هاي جمعي و...! اما نقش معاونت فرهنگي داخلي اين است كه زمينه هايي را ايجاد نمايد تا در هر ساعت از مسافرت امكان پر شدن اين اوقات به صورت بهينه وجود داشته باشد.
3- رفع خستگي و ايجاد نشاط و شادابي:
يكي ديگر از اهداف و وظايف معاونت فرهنگي داخلي، كه از جمله مهمترين ها و جذاب ترين وظايف است همين ايجاد نشاط است، خستگي روزهاي كاري و فرسايشي شدن آن در روزهاي آخر سفر يكي از چيزهايي است كه معاونت فرهنگي وظيفه مقابله مستقيم با آن را دارد و بايد در رسيدن به آن تلاش كند. كه درقسمت بعدي بعضي از روشهاي اين مقابله متذكر خواهيم شد.
4- ايجاد روحيه ي همدلي و همكاري در جمع داخلي اردو:
مي توان ادعا كرد ضامن بقاي مسافرت جهادي بعد از توجهات حضرت حق، دوستي ها و رفاقت هاي موجود در بين شركت كنندگان مسافرت است، اين دوستي ها بعد از تمام شدن مسافرت ادامه مييابند و منشاء بسياري بركات مي شوند، اين پيوند مودت و دوستي يكي از مهمترين جنبه هاي مسافرت را تشكيل ميدهد و معاونت فرهنگي داخلي قطعا مي تواند در تقويت اين ارتباط موثر باشد.
5- اطلاع رساني:
رساندن بعضي اخبار، اطلاعات، توصيه ها و هشدار هاي داخلي اردو هم از وظايف معاونت فرهنگي داخلي است، كه معمولا از طريق نشريات صورت مي پذيرد كه البته يكي از مهمترين وظايف معاونت به شمار ميرود.
6- بالا بردن آگاهيهاي جمعي و فردي (استفاده از پتانسيلهاي دانشجويي جمع) :
جمع فارغالتحصيلان به دليل ماهيت دانشجويي كه دارد ميتواند محلي براي انتقال تجارب و تضارب آراء بين افراد باشد، استفاده از اين پتانسيلهاي موجود در جمع نيز بر عهده ي اين معاونت است كه معمولا توسط نشست ها، تحليل فيلمها و ... تحقق مييابد.
7- پرورش خلاقيتها و انتقال تجربيات:
يكي ديگر از مهمترين وظايف اين معاونت انتقال تجارب معاونت فرهنگي به ديگران حاظر در مسافرت است كه بتوانند سالهاي بعد جاي فرد معاون را بگيرند، اين كار از طريق مسئوليت دادن و ميدان دادن به اين افراد، البته در حد متعادل قابل انجام است.